Danıştay 4. Daire Başkanlığı 2023/11960 E.,  2023/5001 K.

T.C.
D A N I Ş T A Y
DÖRDÜNCÜ DAİRE
Esas No : 2023/11960
Karar No : 2023/5001

TEMYİZ EDENLER (DAVACILAR) :
1- … Doğa Koruma Derneği 6- …
2- … 7- …
3- … 8- …
4- … 9- …
5- …
VEKİLLERİ : Av. …

KARŞI TARAF (DAVALl) : … Valiliği
VEKİLİ : Av. …

MÜDAHİL (DAVALI YANINDA) : …Mermer Madencilik İnşaat Akaryakıt Turizm Tarım
Seracılık Hayvancılık Gıda Ürünleri Tic. ve San. A.Ş.
VEKİLİ : Av. …

İSTEMİN KONUSU : … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının temyizen incelenerek bozulması istenilmektedir.

YARGILAMA SÜRECİ :
Dava konusu istem: Erzincan İli, Kemaliye İlçesi, … Köyü ile Sivas İli, Divriği İlçesi, … Köyü sınırları içerisinde davalı yanında müdahil tarafından yapılması planlanan "İR: … (EN:…) Numaralı IV. Grup Maden (Demir) Ocağı Kapasite Artışı" projesiyle ilgili olarak Erzincan Valiliği Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğünce verilen … tarih ve … sayılı ''Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Gerekli Değildir'' kararının iptali istenilmiştir.
İlk Derece Mahkemesi kararının özeti: İdare Mahkemesince verilen kararda; uyuşmazlığın çözümü amacıyla çevre mühendisi, inşaat mühendisi (hidrolog), maden mühendisi, ziraat mühendisi, jeoloji mühendisi, arkeolog ve biyologtan oluşan bilirkişi heyetiyle yaptırılan keşif ve bilirkişi incelemesi sonucunda düzenlenen bilirkişi raporu ile dava dosyasında bulunan bilgi ve belgelerin birlikte değerlendirilmesinden; tarım arazileri, orman alanları, su kaynakları (yüzey ve yeraltı suları ile içme-kullanma-sulama suları), toz-gürültü-patlatma etkileri, atık yönetimi, yerleşim yerlerine yakınlık, hayvancılık faaliyetleri, heyelan, çevredeki bitki örtüsü ve doğal yaşam ile arkeolojik (anıt eser, sit alanı) değerlendirmeler açısından, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu, Çevre Kanunu ve Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında çevre üzerindeki olumsuz etkilerinin projenin uygulanması, izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmalarla alınacak önlemlerin ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğu, projenin bu hali ile işletilmesi durumunda fiziksel ve biyolojik çevresel değerlerin ve ekolojik dengenin tahribine, bozulmasına ve yok olmasına neden olmayacağı, çevreye olabilecek olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da zararın çevreye zarar vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için gerekli önlemlerin alındığı, çevresel olumsuzluklara karşı alınacak önlemlere yönelik ilgili kurum ve kuruluşların görüşleri ile desteklenmiş Proje Tanıtım Dosyasında (PTD) verilen taahhütlerin, teknik ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir ve yeterli düzeyde olduğu, sürdürülebilir bir çevre için gereken kriterlere; ulusal ve uluslararası mevzuatta belirlenen kurallara, “teknik kriterlere” ve “eşik değerlere” uygun olduğu anlaşıldığından, dava konusu "ÇED Gerekli Değildir'' kararında hukuka aykırılık bulunmadığı sonucuna varılmıştır.
Belirtilen gerekçelerle dava konusu işlem hukuka uygun bulunarak davanın reddine karar verilmiştir.

TEMYİZ EDENLERİN İDDİALARI : Davacılar tarafından, PTD'nin Yeterlik Belgesi Tebliğine uygun bir şekilde ilgili personelce hazırlanmadığı, PTD'de yapılan hesaplamaların hatalı olduğu, söz konusu PTD'de demir cevherinin, işleme tabi tutulacağı İR:... ruhsat numaralı sahada yapılması planlanan "kırma-eleme ve zenginleştirme tesisi"ne nakli sırasındaki çevresel etkilerin değerlendirilmediği, projenin yer altı ve yer üstü su kaynaklarına vereceği zararların değerlendirilmesi amacıyla bilirkişi heyetinde hidrojeoloji mühendisine yer verilmediği, kaldı ki her iki faaliyetin birden fazla projeyi kapsayan entegre niteliğinde bir proje olması nedeniyle ÇED Yönetmeliğine göre tek ÇED başvuru dosyası/PTD hazırlanması gerektiği halde, gerek bilirkişilerce gerekse Mahkemece bu konuda bir değerlendirmenin yapılmadığı, ayrıca Mahkemece kümülatif etki değerlendirmesinin de yapılmadığı, dolayısıyla eksik inceleme ile verilen Mahkeme kararının bozulması gerektiği ileri sürülmüştür.

KARŞI TARAFIN SAVUNMALARI : Davalı idare ile davalı yanında müdahil tarafından savunma verilmemiştir.

TETKİK HÂKİMİ : …
DÜŞÜNCESİ : Davacılardan …, …, …, … ve … yönünden davanın ehliyet yönünden reddine, dava açma ehliyeti bulunan davacıların ise temyiz istemlerinin kabulü ile Mahkeme kararının aşağıda yer verilen gerekçe ile bozularak, dava konusu işlemin iptaline karar verilmesi gerektiği düşünülmektedir.

TÜRK MİLLETİ ADINA
Karar veren Danıştay Dördüncü Dairesince, Tetkik Hâkiminin açıklamaları dinlendikten ve dosyadaki belgeler incelendikten sonra dava konusu işlemin Erzincan Valiliği tarafından tesis edildiği anlaşıldığından, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 15. maddesinin 1. fıkrasının (c) bendi uyarınca davalılardan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı hasım mevkiinden çıkarılarak ve Başkan … ile Üye …'nin davacılardan …, …, …, … ve …'nun proje alanında veya etki alanında ikametgahlarının veya taşınmazlarının bulunmaması nedeniyle menfaatlerinin etkilenmediği gerekçesiyle dava açma ehliyetlerinin bulunmadığına yönelik ayrışık oylarına karşın, adı geçen davacıların dava açma ehliyetlerinin bulunduğuna oyçokluğuyla karar verilerek, işin gereği görüşüldü:

İNCELEME VE GEREKÇE:

MADDİ OLAY :
Erzincan İli, Kemaliye İlçesi, … Köyü ile Sivas İli, Divriği İlçesi, … Köyü, İR:…(EN: …) numaralı ruhsat sahasının 20,87 ha'lık kısmında ilk olarak 20.000 ton/yıl (4166,6 m3/yıl) kapasiteli "Demir Madeni Ocağı" projesinin yapılmasının planlanması nedeniyle hazırlanan PTD esas alınarak 21/06/2006 tarihli "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilmiştir.
Söz konusu projede, proje alanının (alan artışı yapılmak suretiyle) 24,68 ha'lık kısmında 20.000 ton/yıl (4166,6 m3/yıl) "Demir Ocağı Kapasite Artışı" projesinin yapılmasının planlanması nedeniyle hazırlanan PTD esas alınarak … tarih ve … sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilmiştir.
Son olarak, davalı yanında müdahil tarafından, söz konusu projenin üretim kapasitesinin 20.000 ton/yıl'dan 2.000.000 ton/yıla çıkarılması suretiyle "İR:… (EN:…) Numaralı IV. Grup Maden (Demir) Ocağı Kapasite Artışı" projesinin yapılmasının planlanması nedeniyle hazırlanan PTD'nin davalı idare sunulması üzerine, ilgili kurumlardan alınan görüşler çerçevesinde (dava konusu) … tarih ve … sayılı "ÇED Gerekli Değildir" kararı verilmiştir.
Bunun üzerine, anılan kararın iptali istemiyle bakılan dava açılmıştır.

İLGİLİ MEVZUAT:
2872 sayılı Çevre Kanununun 10. maddesinde; "Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma başlanamaz ve ihale edilemez..." hükmü yer almıştır.
25/11/2014 tarih ve 29186 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan ve dava konusu işlemin tesis edildiği tarihte yürürlükte bulunan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin "Tanımlar ve Kısaltmalar" başlıklı 4. maddesinde; "g) Çevresel etki değerlendirmesi gerekli değildir kararı: Seçme Eleme Kriterlerine Tabi Projeler hakkında yapılan değerlendirmeler dikkate alınarak, projenin çevre üzerindeki muhtemel olumsuz etkilerinin, alınacak önlemler sonucu ilgili mevzuat ve bilimsel esaslara göre kabul edilebilir düzeylerde olduğunun belirlenmesi üzerine projenin gerçekleşmesinde çevre açısından sakınca görülmediğini belirten Bakanlık kararını, ... ifade eder." olarak tanımlanmış, "Entegre projeler" başlıklı 25. maddesinde ise; "Bu Yönetmeliğe tabi birden fazla projeyi kapsayan entegre bir projenin planlanması halinde, Bakanlıkça entegre proje için tek Çevresel Etki Değerlendirmesi Başvuru Dosyası/Proje Tanıtım Dosyası hazırlanması istenir." kuralına yer verilmiştir.

HUKUKİ DEĞERLENDİRME :
Dava konusu işlemin tesis edildiği tarihte yürürlükte olan ÇED Yönetmeliğinde, ÇED Yönetmeliğine tabi birden fazla projeyi kapsayan entegre projenin yapılmasının planlanması halinde entegre projenin ÇED Yönetmeliğinin Ek-1 veya Ek-2 listesine tabi olması durumuna göre tek ÇED başvuru dosyasının veya PTD'nin hazırlanmasının isteneceği açıkça düzenlenmiş ise de, "entegre proje"nin tanımına yer verilmemiştir. Bununla birlikte, gerek uygulamada, gerekse yargı kararlarında proje sahibi tarafından eş zamanlı olarak yapılması planlanan birden fazla projenin bulunması durumunda, söz konusu projelerin konu veya işlev bakımından birbirine hizmet eden yönlerinin bulunması durumunda entegre proje olarak değerlendirildiği anlaşılmıştır. Nitekim dava konusu işlemin tesis edildiği tarihten sonra 29/07/2022 tarih ve 31907 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliğinin "Tanımlar" başlıklı 4. maddesinde de; ÇED Yönetmeliğine tabi olan, faaliyet konuları veya işlevleri açısından birbirine bağlı ve tamamlayıcı nitelikteki birden fazla faaliyeti kapsayan projeler, entegre proje olarak tanımlanmak suretiyle benzer yönde bir değerlendirmenin yapıldığı görülmüştür.
Dosyanın incelenmesinden; dava konusu "ÇED Gerekli Değildir" kararının dayanağı olan ve davalı idareye 21/10/2021 tarihinde sunulan PTD'de; "...Üretilecek cevher, kapasite artışı ile belirlenen 0,6 hektarlık geçici stok alanında depolanacaktır. Mevcut üretimlerde stoklama yapılmadan direkt firmaya ait boyutlandırma tesislerine nakledilecektir. ..." ifadelerine yer verilmiş iken, e-ÇED portalı üzerinden yapılan incelemede; davalı yanında müdahil tarafından, Sivas İli, Divriği İlçesi, … Köyü İR:… (EN:…) ruhsat numaralı sahada "Krom Ocağına İlave Kırma-Eleme ve Zenginleştirme Tesisi" projesinin yapılmasının planlandığı görülmüş olup, söz konusu projeye ait olan ve davalı idareye 24/12/2021 tarihinde sunulan PTD'de de; "... 6,73 hektarlık alanda 2.000 ton/yıl kapasiteli Krom Ocağı işletilmektedir. Mevcut 6,73 hektarlık ÇED alanının 24,15 hektara yükseltilerek, İR … Nolu sahada üretilecek olan 390.000 ton/yıl demir cevherinin zenginleştirilmesi için “İR:… (ER:…) Nolu Krom Ocağı’na, İlave Kırma – Eleme ve Zenginleştirme Tesisi” planlanmaktadır. Krom ocağından elde edilen ürün tüvenan olarak işleme tabi tutulmadan, cevher kısa süreli stoklandıktan sonra piyasaya satışa sunulacak olup İR … Nolu sahada üretilen tüvenan demir cevheri ise kırma eleme zenginleştirme işlemine tabi tutulduktan sonra cevher kısa süreli stoğun ardından piyasaya satışa sunulması planlanmaktadır. .... İşbu proje ile birlikte …numaralı ruhsatın mücavirinde yer alan … ruhsatta gerçekleştirilen demir cevheri üretiminde elde edilen Demir madeni … numaralı ruhsatta kurulması planlanan Kırma - Eleme ve Zenginleştirme Tesisi’nde işleme tabi tutulacaktır. Zenginleştirme sonrası cevher geçici stok alanında depolandıktan sonra piyasaya verilecektir. ..." ifadelerine yer verildiği anlaşılmıştır.
Uyuşmazlıkta; 21/10/2021 ve 24/12/2021 tarihlerinde davalı idareye sunulan her iki projeye ait PTD'lerin birlikte incelenmesinden, dava konusu proje kapsamında üretilecek demir cevherinin, dava dışı olan İR:… ruhsat numaralı sahada kurulması planlanan "Kırma - Eleme ve Zenginleştirme Tesisi"nde işleme tabi tutulacağının açıkça belirtildiği görülmüş olup, (başvuru tarihleri itibarıyla) eş zamanlı olarak yapılması planlanan bu projelerin, işlevleri açısından birbirine bağlı ve tamamlayıcı nitelikte olduğu dikkate alındığında, entegre proje olarak değerlendirilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.
Bu durumda, PTD'lerde yer verilen kapasiteleri itibarıyla ÇED Yönetmeliğinin Ek-2 listesine tabi olan bu projeler için tek PTD hazırlanması suretiyle davalı idareye başvurularak bu projelerin çevresel etkilerinin kümülatif olarak ve aynı ÇED sürecinde değerlendirilmesi gerekirken, entegre bir projenin tüm etkilerinin bir bütün olarak en başta değerlendirilmesi ve alınacak tedbirlerin de ona göre belirlenmesi olanağının ortadan kaldırılmasına sebebiyet verecek şekilde, entegre projenin parçalara ayrılmak suretiyle İR:… numaralı ruhsatta kurulması planlanan Kırma - Eleme ve Zenginleştirme Tesisi’ projesinden ayrı planlanan dava konusu "İR: … (EN:…) Numaralı IV. Grup Maden (Demir) Ocağı Kapasite Artışı" projesi ile ilgili verilen … tarih ve … sayılı ''ÇED Gerekli Değildir" kararında hukuka uyarlık, davanın reddi yolundaki İdare Mahkemesi kararında ise hukuki isabet bulunmamaktadır.

KARAR SONUCU :
Açıklanan nedenlerle;
1.Temyiz istemlerinin kabulüne,
2.Temyize konu … İdare Mahkemesinin … tarih ve E:…, K:… sayılı kararının BOZULMASINA, 2577 sayılı Kanunun 20/A-2(i) maddesi uyarınca dava konusu işlemin İPTALİNE,
3. Davacılar tarafından yapılan ve aşağıda dökümü gösterilen toplam …-TL yargılama giderinin ve hüküm tarihinde yürürlükte bulunan Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi uyarınca duruşmalı işler için belirlenen …-TL vekalet ücretinin davalı idareden alınarak davacılara verilmesine,
4. Davalı yanında müdahil tarafından yapılan ve aşağıda dökümü gösterilen …-TL yargılama giderinin davalı yanında müdahil üzerinde bırakılmasına,
5. Artan posta avansının istemleri halinde davacılar ile davalı yanında müdahile verilmesine,
6. Dosyanın anılan Mahkemeye gönderilmesine,
7. Kararın bir örneğinin hasım mevkiinden çıkarılan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığına tebliğine,
8.2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 20/A-2-(i) maddesi uyarınca, kesin olarak, 13/09/2023 tarihinde usulde oyçokluğuyla, esasta oybirliğiyle karar verildi.